Đôi dòng

Lý thuyết trò chơi và câu chuyện niềm tin

Lý thuyết trò chơi là một cách tiếp cận để hiểu và phân tích hành vi hay quyết định của mỗi cá nhân và các nhóm cá nhân trong một tình huống mâu thuẫn. Bắt nguồn từ cơ sở toán học ứng dụng và sau đó là ngành kinh tế, lý thuyết trò chơi theo đuổi hai giả định căn bản. Thứ nhất, nó giả định mỗi cá nhân hay các nhóm cá nhân là một người tham gia trong một cuộc chơi và mục tiêu của họ là làm thế nào để giành lợi ích (có thể là chiến thắng hay giảm sự thiệt hại). Thứ hai, nó xem mỗi hành động của con người được dẫn dắt dựa trên nguyên tắc lý tính: trước mỗi quyết định, cá nhân đều cố gắng tính toán xem lợi ích/thiệt hại của bản thân mình khi đưa ra quyết định.

Đoạn trên trích dẫn từ một bài viết về Lý thuyết trò chơi của tác giả Trương Minh Huy Vũ (link bài viết ở đây). Nếu bạn vẫn thấy hơi mông lung, hãy cùng tìm hiểu về Song đề Tù nhân – một ví dụ minh hoạ khá đơn giản về lý thuyết này.

Nhà toán học Mỹ John Nash được xem là cha đẻ của Lý thuyết trò chơi. Lý thuyết trò chơi từng được ông đề xuất trong bản luận án tiến sĩ vẻn vẹn 28 trang khi ông mới 22 tuổi. Năm 1994, ông nhận được giải Nobel kinh tế cùng với hai nhà lý thuyết trò chơi khác, Reinhard Selten và John Harsanyi.
Nguồn ảnh: Internet

Có 2 tên trộm, ngáo ngơ thế nào mà để bị bắt. Cảnh sát dù biết rõ mười mươi 2 tên này có tội nhưng lại không có đủ chứng cứ để kết tội. Vậy nên, cảnh sát quyết định thẩm vấn riêng từng tên và đưa ra đề nghị giống nhau cho cả 2: Thú tội hoặc Im lặng.
Thú tội:
+ Nếu người kia cũng thú tội, cả hai tên sẽ chịu mức án 2 năm tù.
+ Nếu người kia im lặng, người thú tội sẽ được tự do, người im lặng chịu mức án 10 năm tù.
Im lặng:
+ Nếu người kia cũng im lặng, mỗi người sẽ chịu mức án 6 tháng tù.
+ Nếu người kia thú tội, người im lặng chịu mức án 10 năm tù, người thú tội sẽ được tự do.

Nguồn ảnh: Internet

Rõ ràng, ai cũng thấy phương án cả 2 cùng im lặng là phương án có lợi nhất cho cả đôi bên. Thực tế thì sao? Trong hầu hết trường hợp, chúng ta sẽ chọn cách có lợi cho mình nhất, đó là Thú tội. Bởi vì, khi chọn Thú tội, bất kể người kia thú tội hay im lặng, rủi ro mà chúng ta nhận được sẽ ít hơn cho dù điều này đồng nghĩa với việc lợi ích chung sẽ giảm.

2 tên trộm bị giam riêng biệt và không có cơ hội trao đổi với nhau. Nếu trước khi đưa ra quyết định, chúng ta có quyền chia sẻ và thuyết phục người còn lại chọn phương án tốt nhất cho cả 2 thì sao?

Hãy cùng xem Golden Balls – một game show nổi tiếng của Anh được phát triển dựa trên Lý thuyết trò chơi. Sau khi vượt qua 3 vòng, 2 người chơi còn lại sẽ bước vào vòng cuối cùng có tên Split or Steal (Chia đôi hay là Cướp). Đúng như tên gọi, ở vòng này, 2 người chơi có 2 sự lựa chọn: Split và Steal.
– Nếu cả 2 cùng chọn Split: tiền thưởng chia đôi cho 2 người.
– Nếu cả 2 cùng chọn Steal: cả 2 sẽ ra về tay trắng.
– Nếu 1 người chọn Steal, 1 người chọn Split: toàn bộ tiền thưởng sẽ thuộc về người chọn Steal, người chọn Split sẽ ra về tay trắng.
Trước khi đưa ra quyết định, họ có 30 giây để thuyết phục người kia về quyết định của mình.

Trong một tập, Tracey và Steve là 2 người chơi cuối cùng. Những vòng trước đó, cả 2 đã từng nói dối để giành quyền vào chung kết. Họ sẽ phải quyết định Split or Steal với số tiền 40.015 bảng Anh.
– Tracey: Chúng ta đã đi cùng nhau một chặng đường dài, một nửa số tiền (20.000 bảng) đã quá sức tưởng tượng của tôi rồi. Tôi sẽ chọn Split và tôi cam đoan là tôi nói thật. Tôi muốn anh cũng chọn chia đôi số tiền.
– Steve: Tôi nhìn vào mắt cô, tôi thấy cô là một người trung thực và thực sự muốn chia đôi số tiền. Tôi hứa là tôi sẽ quyết định giống cô.

Tracey và Steve ở những vòng trước đó đều đã nói dối để có thể đi đến chung kết. Họ có còn tin tưởng nhau để cùng đưa ra quyết định cuối cùng hay không?

Trong một tập khác, một người chơi đã đưa ra một lời đề nghị bất ngờ. Anh ta tuyên bố chắc chắn sẽ chọn Steal và đề nghị người còn lại chọn Split. Số tiền anh ta giành được, anh ta sẽ chia đôi cho người kia. Cả chương trình và người chơi còn lại đã vô cùng bất ngờ với lời đề nghị này. Người còn lại có chọn tin vào tính trung thực của lời đề nghị hay không?

Lời khẳng định Tôi chắc chắn sẽ chọn Steal khiến người chơi còn lại bất ngờ và lúng túng. Kết quả cuối cùng khiến mọi người còn bất ngờ hơn nữa.

Trong 2 trường hợp trên, chỉ có duy nhất một lựa chọn giúp cả 2 người chơi hưởng lợi: Chọn niềm tin. Một sự lựa chọn tưởng dễ dàng nhưng lại cực kì khó khăn. Tại sao?

Bộ não của con người vốn được lập trình để giúp loài người tồn tại trong thế giới đầy hiểm nguy. Nghi ngờ và chọn điều có lợi nhất cho bản thân rốt cuộc cũng chỉ là bản năng sinh tồn của loài người. Vậy nên, chúng ta cần phải học cách từ bỏ những nghi ngờ của tâm trí để tin vào trái tim mình và đặt niềm tin vào người khác. Bạn có tin không? Hành trình dài nhất của một đời người chính là hành trình từ Tâm trí đến Trái tim.

Khi xem A beautiful Mind, bộ phim kể về cuộc đời của chính John Nash – người được xem là cha đẻ của Lý thuyết trò chơi, tôi thích nhất đoạn John Nash cầu hôn Alicia.

– Alicia, mối quan hệ của chúng ta có đảm bảo cho một cam kết lâu dài hay không? Anh cần bằng chứng, những dữ liệu có thể xác thực.
– John, vũ trụ rộng lớn như thế nào?
– Vô hạn.
– Tại sao anh biết?
– Nhiều dữ liệu cho thấy điều đó.
– Nhưng những dữ liệu đó cũng chưa được chứng minh. Anh đã tận mắt nhìn thấy sự vô hạn của vũ trụ chưa?
– Anh chưa. Nhưng anh tin vào điều đó!
– Em đoán, tình yêu cũng vậy!